Art of Translation For Dummies

13.07.2015

ART OF TRANSLATION FOR DUMMIES
(Yeni Başlayanlar için Çeviri Sanatı)

Çeviri Nedir, Nasıl Yapılır
Lütfen ilk bakışta yazının başlığını yadırgamayın, çeviri sektörü ile içli dışlı olan herkes başlığı saçma ve gülünç bulabilir… Ancak, çeviri ile hayatında ilk defa karşılaşan, bu işin süreçlerinden bihaber olan ve çevirmenlere fotokopi makinesi muamelesi yapan (çeviri işini verdiği anda hemen bitirilmesini isteyen kişilere ithaf olunmuştur) o kadar çok insan var ki bu yazıyı kaleme alma ve yukarıdaki başlığı seçme ihtiyacı duyduk. 
Bu yazı, çeviriye yeni başlayanlar veya çeviri ile ilgisi olmayıp çeviri süreçleri hakkında bilgi edinmek isteyenler ya da hali hazırda bu sektöre çalışıp ta çeviri işine başka bir çevirmenin penceresinden bakmak isteyen çeviri erbabı için bir referans olmayı hedeflemektedir. Bu bakımdan çeviri sanatıyla ilk defa karşılaşanlar, çevirinin süreçleri hakkında bilgi sahibi olmak isteyenler veya çeviri yöntem ve çalışmalarında karşılaştırma fırsatı arayıp bulamayanlar umarım bu kısa denemeden faydalanabilirler. Ayrıca bu yazıda ele alınan çeviri süreçlerinin yazılı çeviri için öngörüldüğünü belirtmek yararlı olacaktır.
Pratikteki çeviri uygulamaları çevirmenlerin yöntemlerine göre özgün yaklaşımları bünyesinde barındırır. Diğer bir deyişle “her yiğidin bir yoğurt yiyişi vardır” sözü çeviri alanında da kendisini göstermektedir. Kimi çevirmenler çevirinin belli yöntemleri olmadığını düşünse de aslında bu söylem onların bilinçaltında düzenli bir yöntemle çeviri yaptıklarını farkında olmadıklarından kaynaklanmaktadır. Hâlbuki çeviri işini yaparken belirli bir sistematiğe bağlı kalmamak mümkün değildir. Çeviri yöntem ve sistematiği; çeviri (çeviri projesi),müşteri (çeviri talep eden) ve proje yöneticisi (çeviri süreçlerini yöneten) arasındaki çeviri dokümanının kaynak dilden hedef dile aktarılmasını kapsayan döngü içerisinde değerlendirilmelidir. Aşağıdaki çeviri döngüsünde müşteri ve proje yöneticisi arasındaki başta ve sonda yer alan iş teslimi süreçleri atlanmıştır. Aşağıda çeviri süreçlerine ilişkin ayrıntılı açıklamalar yer almaktadır.
TEXT ANALYSIS (Metin Analizi)
Yazılı çeviride metin analizi ilk ve önemli aşamalardandır. Kaynak dilden hedef dile aktarılacak olan metnin temel bazı özelliklerini tespit etmek için her çeviri projesi bu aşamadan geçmek zorundadır. Ancak proje yöneticisinin metin analizi yaptırabilmesi için öncelikle bu analizi yapabilecek bilgi-tecrübe birikimine sahip beşeri sermayeye ve aynı zamanda eğer varsa kendi bünyesinde biriktirmekte olduğu bir kurumsal hafızaya ihtiyacı vardır. Kısacası metin analizinin özünde beşeri sermaye ve kurumsal hafıza önemli yer etmektedir.Metin analizinde kullanılacak belli başlı teknikler aşağıda sıralanmıştır.
⦁    Fast&First Glance (Hızlı&Öncü Bakış)
Metnin türü, niteliği, içeriği ve çeviri sırasında izlenecek yöntemler hakkında belli başlı püf noktalar bu süreçte belirlenir. Metne dair tespit edilen bu temel ilkeler ışığında çeviri işlemi gerçekleştirilir. Hızlı ve ilk bakış çevirmen ve çevirilecek metin arasında bir bağ kurulmasını sağlar, bu bağ metnin özellikleri ve çevirmenin bilgi birikiminin etkileşime girmesine sebep olur. Böylece çevirmen çevirilecek metnin hangi yöntemle çevirisi yapılacağı ve çeviri işleminin ne kadar sürede tamamlanacağı ile ilgili ilk izlenimlerini edinir ve buna göre yorum yapabilir.
⦁    Archive Research (Arşiv Taraması)
Bu aşama her çeviri işi için geçerli olmamakla birlikte, daha çok uzmanlık gerektiren ve belirli bir döngüde devamlılık gösteren metin çevirilerinde başvurulacak olan aşamadır. Ancak mümkün olduğu takdir de çeviri projesine hızlı ve ilk bakışın ardından arşiv taraması yapılmalıdır. Çevirmene hız kazandırması ve zamanın kıymeti düşünülürse kurumsal hafıza ve arşivcilik önemini pekiştirmektedir. Özellikle devlet kurumlarının veya belirli alanlarda uzmanlaşmış özel şirketlerin yıllık raporları veya belirli taslakları olan anlaşma, sözleşme, form veya belirli dönemlerde yinelen her türlü doküman arşivi tutulabilecek evraklar arasındadır. Belirli dönemlerde tekrarlılık gösteren bu türdeki evrakların kurumsal hafızada tutulması çevirmenler için çeviri işini hızlandırmaktadır. Çeviri işinde arşivcilik çevirmen odaklı yapılabileceği gibi proje yöneticileri tarafından da çeşitli yöntemlerle yapılabilir. Arşivcilik, kurumsal hafıza oluşturulmasını sağlamaktadır.
⦁    Open Resource&On-line Research (research)
Bir çevirmen olarak her zaman arşiv veya kurumsal hafızaya sahip olunmayabilir. Ancak çeviri projesinin aynısı veya benzerinin daha önceden yapılıp yapılmadığını kontrol etmek çevirmenin yararına olacaktır. Bu bir zorunluluk olmasa da, hayatımızın en kıymetli varlığı olan zamanı etkin kullanmak adına açık kaynaklı metinlerde veya internet ortamında çeviri projesinin aynısı veya benzerinin bulunması ve çevirmenin bu dokümanlardan faydalanması ihtimali dahi bu aşamaya başvurmak için yeterli sebebi oluşturmaktadır. Şüphesiz çevirisi yapılacak bir metinde zamandan kazanmak referans bir doküman bularak çok daha kolay hale gelebilir. Burada dikkat edilmesi gereken en önemli husus; asıl amacın zaman kazanılması olduğu ve açık kaynaklı ve internet taramaları yapılırken çevirmenin veya proje yöneticisinin taramaların içinde kaybolup zaman tüketmeye başlamamasıdır.
TEXT PROFILING (Metin Profilleme)
Metin analizi yapılan bir çeviri projesinde atılacak diğer adım metnin etiketlenmesi ve doğru ellerde hedef dile aktarılmasının sağlanmasıdır. Çeviri döngüsündeki bu işlemde yine çeviri alanında bilgi-birikimi olan beşeri sermayenin katkısı gereklidir. Aksi halde hedef dilde kaliteli ürün elde edilmesi zor bir hal alabilir. Bu işlemler alelade bir proje yöneticisinden ziyade çeviride uzmanlaşmış bir proje yöneticisi tarafından takip edilmelidir. Metnin etiketlenmesi; metnin sınıflandırılması, metin içeriğinin belirlenmesi diğer bir deyişle çeviri metnine ayrıntılı bir bakışı kapsar. Metin etiketlendikten sonra proje yöneticisi tarafından içerik bakımından değerlendirilir ve böylece belirlenen içeriğe göre bu alanda uzman çevirmenlere iletilmesi sağlanır. Aşağıda bu aşamalar anlatılmaktadır.
⦁    Text Classification (Metin Sınıflandırma&Etiketleme)
Bu aşamada çeviri metninin türü kesin olarak belirlenir. Örneğin; tıp, hukuk, diplomatik yazışma, teknik, basın dili, edebi metinler ve benzeri gibi sınıflandırmalara tabi tutulur. Çeviri projesinin sınıflandırılması, projenin işin ehli çevirmene iletilmesi bakımından önem arz etmektedir.
⦁    Identifying Text Content (Metin İçeriğinin belirlenmesi)
Metin sınıflandırmasının ardından, çeviri projesi işin ehli proje yöneticisi tarafından içerik yönünden değerlendirilir. İçerik belirlenmesi çevirinin projesinin bağlamının tespit edilmesinde faydalı olacaktır. İçerik değerlendirmesi metnin dil seviyesini ortaya çıkarır. Bu değerlendirme sayesinde metnin ağır bir dile sahip olup olmadığı belirlenir. Böylece çeviri projesinin çevirmeninin nihai olarak belirlenmesi için en önemli adım atılmış olur.
⦁    Identifying Specialized Translator (Uzman Çevirmenin belirlenmesi)
Her çevirmen her çeviri projesinde yer alabilir, ancak bu durumda proje sonuçlarının her zaman yeterince kaliteli olması beklenmemelidir. Uygulamada pek kabul görmese de, doktrinde çevirmenlerin belirli alanlarda uzmanlık edinmesi şiddetle önerilmektedir. Hedef dilde kaliteli çeviri ürünleri ortaya konulması için, çeviri projeleri yukarıdaki aşamalar sırasıyla izlenerek işinin ehli çeviri uzmanlarına teslim edilmelidir. Belirli bir alanda uzmanlaşmak; etkin zaman yönetimi, terminoloji hâkimiyeti, metin odaklı bilgi-tecrübe birikimi ve nihai olarak hedef dilde kaliteli ürünler ortaya koymak bakımından çevirmen için önemlidir.
DETERMINING TERMINOLOGY (Terminolojinin Tespiti)
Bundan önceki aşamalarda çeviri projesiyle ilgili iş ve işlemlerin proje yöneticisi tarafından da yürütüldüğü ifade edilmişti. Bu aşamadan itibaren çevirmen seçimi de yapıldığı için, bundan sonraki süreçlerde çevirmen projeye direkt dahil edilir. Böylece çevirisi yapılacak metne dair terminoloji araştırmaları çevirmen eliyle yürütülmeye başlanır ki bunda fayda vardır. Çevirmenin uzmanlığını ortaya koyduğu aşamalardan biri bu kısımda başlar.Çeviride, metnin bağlamına göre doğru terminoloji seçilmesi önemlidir.Çeviride terminolojik araştırmanın doğru yapılmaması kaynak metnin hedef dilde çok farklı yorumlanmasına yani yanlış terimler seçilmesine yol açabilir.
⦁    Identifying Text Terminology (Metin Terminolojisinin Belirlenmesi)
Terminoloji, metnin türü göz önünde bulundurularak ve metnin bağlamı değerlendirilerek çevirmenin bilgi-birikimi doğrultusunda seçeceği terimleri ifade eder. Çevirmenin amaca hizmet eden, kaliteli bir çeviri ürünü ortaya koyması terim seçimini doğru yapması gerekir. Terimlerin belirlenmesi, kelimelerin birincil, ikincil ve varsa diğer terim anlamlarının metin bağlam ve içeriğine göre seçilmesiyle gerçekleşir.
⦁    Identifying Terminology Tools (Terminoloji Araçlarının Belirlenmesi)
Çeviri projesine dair terminolojinin tespit edilmesinin hemen ardından, bu terminolojiye en uygun araçlar belirlenir. Uygun terminoloji aracından kastedilen; yazılı-basılı veya dijital-sanal ortamda yayımlanmış sözlükler ve eş-zamanlı, online sözcük arama imkanı veren internet tabanlı web-siteleridir. Günümüzde özellikle internet ortamında kullanıma sunulan zengin içerikli terimce ve sözlükler yazılı-basılı kaynaklı sözlükleri geri plana atmış gibi gözükse de; araştırmacı bir çevirmen her türlü kaynağın sunduğu imkanlardan faydalanmasını bilmelidir. Çünkü her ne kadar internet zengin kaynakları elimizin altına sunarsa sunsun, maalesef internet gibi açık kaynaklı bilgi platformların doğruluğu her zaman sorgulanabilir. Metin bağlamına göre terimlerin doğru anlamlarını seçmek içim çevirmen en uygun terminoloji aracını tespit etmek ve kullanmakla yükümlüdür.
TRANSLATION PROCESS (Çeviri Süreci)
Gerekli metin analizi yapılarak metnin sınıflandırılması,  metnin profilinin çıkarılmasının ardından uygun ve uzman çevirmenin tayin edilmesi ve çevirmen tarafından metne ilişkin terminolojinin tespiti yapılmasının ardından çeviri projesinin hedef dile aktarılmasını ifade eden aktif çalışma çeviri sürecidir. Çevirmen tarafından gerçekleştirilen bu aktif çalışma çeviri ve terminoloji araçlarının kullanılması yoluyla icra edilmekle birlikte aktif çeviri çalışması çevirmenin sürekli dikkat ve özenini isteyen canlı bir süreçtir. Sürecin canlı olarak ifade edilmesinin sebebi, metin üzerinde yapılacak iş ve işlemlerin süreç sırasında yeniden değerlendirmeye tabi tutulabileceği ve sürekli olarak değişikliklere açık olmasından kaynaklanmaktadır.
⦁    Use of Translation Tools (Çeviri Araçlarının Kullanılması)
Aktif çeviri sürecinin en etkin unsuru çeviri araçlarıdır. Günümüzde çeviri işlemi için kullanılan araçlar çeviri veritabanı olanlar ve olmayanlar olarak ikiye ayrılabilir. Çeviri veritabanına sahip araçlar bilgisayar destekli çeviri sağlayanlar olup bunlara örnek olarak CAT tools ve SDL Trados gibi programlar gösterilebilirken, herhangi bir veritabanına sahip olmayan örnekler arasında Microsoft Office veya Open Office gibi yazılımlar gösterilebilir. Bilgisayar destekli çeviri programlarında genellikle geliştirilmeye açık bir çeviri belleği bulunur ve çevirmen, işi sırasında bu programı kullanarak etkin zaman yönetimi sağlayabilir. Çeviri belleği olmayan diğer ilgili programlar ise çevirmenlerin dijital ortamda metin çevirisi yapmalarını ve yapılan çeviri üzerinde değişikliklerin veya diğer işlemlerin kolaylıkla halledilmesine yardımcıolur.
⦁    Use of Terminology Tools (Terminoloji Araçlarının Kullanılması)
Aktif çeviri sırasında çevirmenin faydalanacağı tüm yazılı-basılı veya dijital-sanal ortamda yayımlanmış sözlükler ve eş-zamanlı, online sözcük arama imkanı veren internet tabanlı web-siteleri terminoloji araçları arasında yer aldığı gibi, çeviri belleğine sahip olan bilgisayar destekli çeviri programları da bu araçlar arasında sayılabilir. Bu araçların etkin kullanılması genellikle ilgili terimleri uygun terimceler içerisinde aranmasını ve ardından metin bağlamının analiz edilerek terimlerin birinci veya diğer anlamları arasından uygun olanın seçilmesini ifade eder.
⦁    Translation⇆Modification (Çeviri⇆Modifiye)
Çevirmen için çeviri süreci canlılığını koruyan bir süreçtir. Bu ifadeyi açmak gerekirse anlatılmak istenen aslında çevirmenin yaptığı çeviride sürekli daha iyisini aramasıdır. Çevirmen için yaptığı işte her zaman daha iyisini arama gayreti, çevirmeni kimi zaman işinde modifiyeler yapmaya yöneltebilir. Bir çevirmen için kaliteli bir ürün ortaya koymak adına çeviri sürecinde olması beklenen hatta olması gereken de aslında budur. Çeviride aktif çalışma ve canlılık çevirinin sürekli modifiyesi ile sağlanmaktadır.
EDITING (Metin Düzenleme)
Bu aşamada hedef dile aktarılan çeviri metin; seçilen terminoloji ve dil bakımından bir editör çevirmen tarafından gözden geçirilir ve gerek görülen yerlerde metnin terminolojisine ve çevirilmiş ifadelere müdahale edilebilir. Editör metin düzenleme sırasında doğru terminolojinin kullanılıp kullanılmadığını kontrol etmekle yükümlüdür. Doğru terminoloji seçimini tespit etmek için editör tüm çeviri süreçlerini hızlı şekilde yeniden değerlendirir. Değerlendirme sırasında metin türünden terminolojiye kadar tüm unsurlar ele alınır. Metin düzenleme çevirmen için zaman alıcı olabilir. Bu aşamadan sonra çeviri projesinin içerik yani esas bakımından nihai halini almıştır. 
PROOF-READING (Son Okuma)
Çeviri projesi içerik ve esas bakımından da ele alındıktan sonra işin nihai kontrol evresi olan ve kaynak metnin hedef dildeki çeviri metnini usul bakımından denetlenmesini amaçlayan son okuma kısmına geçilir. Proof-reading aşamasında metne kritik müdahalelerin yapılması beklenmez. Son okuma sırasında metinde eğer varsa yazım ve dilbilgisi bakımından yapılan hataların bulunması ve düzeltilmesi beklenir. Bu yüzden çevirmen veya editör için, proof-reading bir önceki aşama olan editing kadar zaman alıcı bir iş olmayabilir. Proof-reading yapılırken metin; terminoloji, içerik ve bağlam yönünden ele alınmaz.

Evren BARUT

Gösterim : 1293
Aşağıdaki formu kullanarak yorum yazabilirsiniz